Anadolu'da çay ile en erken tanışan illerden biri Artvin

Anadolu'da çay ile en erken tanışan illerden biri Artvin. Artvinlilerin çaya düşkünlüğü öyle böyle değildir her misafire, her müşteriye, tabiri caizse her merhaba diyene ince belli bardakta bir demli çay ikram edilir. Evlerde demliklerde çay her daim kaynamaktadır kışın sobaların üzerinde fokurdayan demlikler yazın mangallara kadar taşınır. İster sohbet sofrası sonrası keyif çayı ister dertleştikten sonra dert çayı olsun mutlak içilir.  Hatta hazır sofra kurar çay bir anda bir demlik çay demlenir anında bir tabak Ardanuç yada Şavşat peyniri birde fırından sıcak ekmek... ‘’zahmet verdik’’lerle başlayan cümleler ‘’ne demek’’le biter. Çay içmeyen bir Artvinli düşünülemez.
 Çay toplumsal iletişimde, yakınlaşmada farklı bir yer tutar. Evlerde, iş yerlerinde öncelikle çay içilir. Teklifi gönüldendir. Artvinliler konuklarına sormadan mutlaka çay ikram ederler. İş yerinde bir dost ziyaretine gittiğinizde daha oturmadan, “çay söyle” direktifi verilir. Ev misafirliğinde mutlaka çay demlenir. İtiraz hakkınız yoktur. Tiryakiliği bir yana, çay ikramı, teklifi nezaket kuralıdır. Çay ikramını kabul etmemek, içmemek ayıp sayılır, manidar bulunur. Arkadaşlara dostlara özelikle ikram edilen şey çay olduğu için, çay ikram etmeyenlerde cimrilikle itham edilir.
 Alt tarafı bir bardak çay deyip geçmemek gerekir. Tiryakiler, çay içemedikleri zaman stresli, sinirli olurlar. Çay tiryakileri kışın soğuk günlerinde ısınmak ve yazın kavurucu sıcak günlerinde harareti, susuzluğu gidermek için bol bol çay içer. Yorguna, üşüyene, harareti olana, susuzluktan kavrulana sıcak çay ikram edilir.
 Çaya hayır demek çok zordur artık istemiyorum demenin yolu ise çay kaşığı ile çay bardağının ağzını kapamaktır. Lokantalarda yemeğin tamamlayıcısı olarak mutlaka çay servisi yapılır.
 Resmi daireler ve iş yerleri de çaysız olmaz. İş yerlerinde gün boyu çay içilir. İş yapılırken çay içilmezse insanın kafası yerine gelmez. Çay suyu sürekli kaynar halde tutulur Demlenmen çay, koku ve aromasını kaybetmeden 15-20 dakika içinde servis yapılır. Demin üstüne su ilave edilmez.
 Hanımlar evlerde çeşitli çayları harmanlayarak kendilerine özgün birleşim çay hazırlarlar. Ayrıca çayın, hoş koku ve tat kazanması için, demliğin içine isteğe göre, kokulu çaylar karanfiller atılır.
 Günlük çay tüketiminde kullanılan araç gereçler, mutfakların başköşesinde yer alır. Araç gereçlerden bazıları şunlardır: Çeşitli renk ve ebatlarda porselen, çelik, cam, bakır demlik takımları (altlı üstlü çaydanlık), kristal çay takımları, ince belli zarif cam çay bardakları, eşsiz motifler taşıyan renkli porselen çay tabakları, gümüş ve çelik çay kaşıkları, limonluklar, şekerlikler, süzgeçler, şeker kerpetenleri (kesme şeker kırmak için) tepsilerden oluşur.
 Artvinliler en çok demlikten çay içmeyi sever şimdilerde ketıllar çıktıysa da çayın tadını veren bir suyu iki demliğidir derler. Su çayı çay yapan en önemli şeydir Artvin’de kimi öyle tiryakidir ki ta uzak yaylalardan çay suyu taşır getirir. Bir su kenarında piknik yapılırda ateşe demlik konulup çay demlenmediği daha görülmemiştir Artvin’de. Ruslardan gelen semaver ise bu ilde çok rağbet görmemiştir. Odun ateşinde dibi kara güğümlerden demliklere emanet lezzetler verirlir çayla. Artvinliler çayı öyle tek düzende içmezler bakmayın şimdilerde çıkan öyle poşetlere sarılı şekerlere biz çay şekerini çuvallarla komşumuz Erzurumdan özel getirtir kelpetenle kırara içerdik. Çayın çeşiltliliği kadar çay içmeninde çeşitleri vardır Artvin’de. Kırtlama Çay: Çay yudumlanmadan önce bir parça şeker iki dişin arasında Kırtlanır (kırılır). Şeker parçası damakla dil arasına veya yanağın iç çeperine sıkıştırılır, şeker eriyinceye kadar şeker parçacığı durur. Bu şekilde çay yudumlanır. Böylece hem küçük bir şeker parçasıyla çayın tatlanması sağlanır, hem de şeker tüketimini asgariye indiren küçücük bir şeker parçasıyla 3-5 bardak çay içilir.
  Hatır Çayı: Evlerde ''çay içmiyorum''itirazından sonra,ısrarla getirilen son çay. Hatır Çayı: Evlerde ''çay içmiyorum'' itirazından sonra, ısrarla getirilen son çay. Hatır çayı mutlaka içilir. Ağır (Demli/Koyu) Çay: Ehl-i keyifler içtiği yarım çay bardağı sade- koyu dem. Ağır çay yalnızca bir bardak içilir. Ara Sıcak: İçkili sofralarda ince belli bardaklarda arada içilen çaydır. Erbaplarına göre muhabbet sofralarında alınan alkolün en iyi sırdaşıdır demli bir bardak sıcak çay. Limonlu çay: İçine küçük limon parçası konularak veya sıkılarak içilen çay. Genelde yaşlı teyzeler dedeler daha şifalı kılar buyöntemle çayı. Kant: Sağlık ve çeşitli nedenlerle çay içemeyenlerin kahvelerde şekerle tatlandırarak içtikleri sıcak su. Kahvede çay içemeyenler kahve ve dostlarınaa duydukları saygı gereği ''Kant'' denilen kaynar saf su içerler. Paşa çayı: Çay tabağında ılıtılarak içilen çay. Sabırsızların, yaşlıların ve çocukların tercih ettiği çaydır bu çay. Akşam çayı:Günün çay finali akşam yemeği sonrası yapılır. Akşam çayı gün boyu içilen çaylardan daha bir farklı özellik taşır. Siyasi, felsefi, güncel değerlendirmeler, öngörüler akşam çayında olur. Hanımlar akşam çayını başka bir özenle hazırlarlar. Akşam çayında sohbet derin, sohbet edenler samimidir. Sohbetin kıvamını, havasını çay ayarlar.
Kahvelerde Çay: Çayın baba ocağıdır kahveler Artvin’de.  Bugün camında, tabelasında ne yazarsa yazsın Artvin'in çay müdavimleri buralara ''Kahve''demektedir. Geçmişte kahvelerde kömürlü, bakır, büyük tunç semaverler, közde (fırınlardan alınan odun kömürü) kullanılarak çay demlenmiş. Bu teknik yerini tüp gazlı/elektrikli çay ocaklarına bırakmıştır. Oyun bulunmaz ve oynanmaz. (Az sayıda kahvede satranç, tavla domino oynanmaktadır.) İnce belli cam bardak ve tabaklar kullanılır. Kahvelerde kısa ahşap sandalye veya Karadenize özgü örgü tabureler alçak ahşap masa ve büyük ahşap sandalye ve büyük masa kullanılırdı.  Şimdi ise her şey daha modern tabi ama eski sıcaklıkta aranmıyor değil. Tam ortada cayır cayır yanan soba okey taşlarının sesi şakalaşan Artvinlilerin kahkahaları iddalaşan gençlerin şamataları biraz daha azalmış. Eski Artvin kahvelerinde çay hazırlığı, servisi de bir başka imiş. Torbalar halinde gelen ''Erzurum şekeri” sert kesme şekerler kahvelerde ortasında takoz bulunan ahşap tekne içinde, ağız kısmı keskin, demir çekiç ile kırılır. Ocakçı veya kahveci(sol elinin başparmağı ile işaret parmağı arasına aldığı) şekerleri yarım milim kalınlığında seri ve ustaca kırarmış. Ocakçı soğuk suda yıkadığı bardak ve tabakları sol eline çay tabağını, sağ eline çay bardağını alarak su kazanından akan kaynar su ile altında, seri hareketlerle kulağa hoş gelen senfonik bir sesle durular. Yıkanan bardakları tezgâh üzerine tınıyla ve itinayla dizer. Büyükçe çaydanlıktan (demlik) bardaklara göz kararıyla dem doldurur. Ardından bardakları sağ elinin yardımıyla sol eline tek tek dizer. Ve fokur fokur kaynayan kazandan bardaklara su ilave eder. Elindeki, sıcacık dolu çay bardak ve tabağı serçe parmağının yardımıyla, kırılmayacak yükseklikten bırakarak tabağın kendi ekseni etrafında dakikalarca dönerek ses çıkarmasını sağlar. Dönen tabağa, bardağı ''tak'' diye bırakarak ustalığını sergiler. Çay dolu bu bardakları usulce tezgâha bırakır.
Kahveci gösterisine nispet edercesine kaynar çay dolu bardakları yaprak yaprak açmış kırmızı gül görünümünde sol eline dizer. Sağ eline iki dolu bardak daha alır. Böylece usta bir kahveci tepsi kullanmadan sıcak çay dolu 15-25 bardağı bir damla dökmeden tek tek dağıtır. Boş bardakları aynı şekilde yine eline dizerek toplayan kahveci eline dizerek topladığı bardakların sayısı 20-25'i bulur. Böylece kahvede çayın her anı bir gösteriye dönüşür. . Bu yetenek usta-çırak ilişkisiyle, zamanla öğrenilir. Kahvede buluşan arkadaş, dostlar arasında çay parası usule uygun şekilde 'bir ben, bir sen' veya ''ortak'' şekillerde ödenir. Masaya sonradan gelen ve misafir çay parası ödemez. Artvin'de sayıları her geçen gün artış gösteren bazı kahveler de çay içmek, sohbet etmek üzere gelen müşterileri için düzenli olarak günlük gazeteler, dergiler ve kitaplar da bulundurulmakta. Kahvehaneler ihtisas, meslek, yaş ve sosyal statüye göre ayrılmaktadır. Mesela; Şoförler kahvesi İnşaatçılar kahvesi, Emekliler kahvesi, Sabahçı kahvesi, Esnaf kahvesi, Dost Kahveleri Mahalle Kahveleri gibi.
Artvin çayı evinden ocağından ana kucağından baba ocağından bilir tanır sürdürür en gözde ikram eyler tepsilere düzdürür. İster kıtlama ister toz şeker ister gam ister dert çeker ister bağa ister dağa çeker mezrenin suyunu da üstüne içer çaysız bir gün de nasıl geçer de hem eker hem biçer hem de çayı böyle içer.

- 09.04.2010 
Artvin'in Sesi

Bu içerik 145 defa okunmuştur.

Etiketler: Artvinli Çayı Tam Deminde İçer 

Artvinli Çayı Tam Deminde İçer bu içeriği Yanikli.Com da ara ...

Artvinli Çayı Tam Deminde İçer bu içeriği Google de ara ...